ünlü uyumu – büyük ve küçük örnekleri

yorumsuz
420 views
ünlü uyumu – büyük ve küçük örnekleri

ünlü uyumu nedir. Büyük ve küçük ünlü uyumu kısaca örnekler , örnek cümleler ile kısa özet olarak konu anlatımı paylaşıyoruz. Ödev için geldiyseniz doğru adrestesiniz. Bilgiler kütüphane kaynakçalı kitaptan alıntı yapılmıştır. Tek sayfa çıktı almak için uygundur. Başka yerde yok. Başlayalım.

 

Ünlü Uyumu

Dilimizde iki türlü uyum vardır. Bunlar büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumudur. Şimdi bunları inceleyelim.

1- Büyük Ünlü Uyumu

Ünlülerin “kalınlık” ve “incelik” bakımından benzeşmesidir. Türkçe sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalınsa, ondan sonrakiler de kalın; ince ise, ondan sonrakiler de ince olur:

ÖRNEK : Arkadaş, kalın, sıra, tabak, üzüm, defter, pencere, incir vb.

NOT: Dilimize giren yabancı sözcükler bu özelliğe uymasa da ekler, mutlaka son hecedeki ünlüye uyar.

ÖRNEK : Kitaplarımız, madencilik, kalemi vb

Büyük Ünlü Uyumuna Kurala Aykırı Durumlar

Türkçe olduğu halde, zamanla söyleyiş biçimi değişmiş kimi sözcükler büyük ünlü uyumuna uymaz.

ÖRNEK : Elma (alma), kardeş (kardaş), hangi (kangı), dahi (dakı), anne (ana).

Sözcük Türkçe olduğu halde aldığı ekten dolayı büyük ünlü uyumuna uymaz. Bu ekler: “ –ken, -ki, -yor, leyin, -imtrak, -daş, -gil”

Örnek : yeşilimtırak, onunki,  sabahleyin, geliyor, yaparken,  gönüldaş, baklagil

Not: Bazı rastlantıların dışında yabancı kaynaklı sözcükler, büyük ünlü uyumuna uymaz.

ÖRNEK : Kelime, pantolon (rastlantıdan dolayı uyar) televizyon, gazete, talih (Büyük ünlü uyumuna uymaz.uymaz.)

Bileşik sözcüklerle yabancı sözcüklerde büyük ve küçük ünlü uyumunu aramamak gerekir.

ÖRNEK:  Başkent, gecekondu, ilkokul, klima, meteoroloji

NOT: Tek heceli sözcüklerde ve özel isimlerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

2- Küçük Ünlü Uyumu

Bir sözcük, büyük ünlü uyumuna uymuyorsa bu sözcük için küçük ünlü uyumunu aramamak gerekir.. Küçük ünlü uyumunda ise, ünlülerin “düzlük – yuvarlaklık” ve “darlık – genişlik” bakımından uyumudur.

Küçük Ünlü Uyumu Kuralları

a) Düz ünlüleri düzler izler; yuvarlaklar izleyemez:

ÖRNEK:  Gelincik, ilgilenmek, evimizden vb.

b) Yuvarlak ünlüleri dar yuvarlaklar (u, ü) veya geniş düz ünlüler (a, e) izler; dar düz ünlüler (ı, i) izleyemez:

ÖRNEK : Görülmek, kolaylık, gülümsemek…

NOT: İkinci hecede “b, p, m, v, f” ünsüzlerinden biriyle başlayan Türkçe sözcükler bu kurala uymaz.

ÖRNEK : Tavuk, kabuk, karpuz, yağmur,avuç, kavuk, savur. (tavık, kabık, karpız, yağmır)

Bir sözcüğü küçük ünlü uyumunun kuralına göre incelerken her heceyi kendinden önce gelen heceye göre değerlendirmek gerekir.

DİKKAT: Geniş yuvarlak (o, ö), yalnız ilk hecede bulunur.

ÖRNEK : Motor, petrol, radyo, tablo, mazot, horoz, doktor Türkçe değildir.

NOT : – yor ekini alan bir sözcük büyük ve küçük ünlü uyumuna uymaz.

ÖRNEK Geliyor, gülüyorum, bekliyorum vb.

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Etiketler: , ,
Eklenme Tarihi: 26 Şubat 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın