Sözcükte Anlam Gerçek-Yan-Terim-Mecaz

yorumsuz
581 views
Sözcükte Anlam Gerçek-Yan-Terim-Mecaz

Sözcükte anlam konu anlatımı örnekler , örnek cümleler , gerçek anlam , yan anlam , mecaz anlam , terim anlam nedir örnekleri ile açıklıyoruz. Kısa özet olarak kütüphane kaynakçalı kitaptan alıntı yapılmıştır. Ödeviniz için kullanabilirsiniz.

 

Sözcükte Anlam

Çevremizdeki ve düşünce dünyamızdaki kavramların dildeki karşılıklarına sözcük (kelime); sözcüklerin, nesnelerin, olay ve olguların kavrayışımızda uyandırdığı izlenimlere ise anlam diyoruz. Sözcükler kullanıldıkları cümlelere göre farklı farklı anlamlar kazanabilmektedir.

ÖRNEK “Tutmak” sözcüğü,

“Ben bu futbol takımını tutuyorum.” cümlesinde “taraftar”,
“Araba beni tutar.” cümlesinde “rahatsızlık verme”,
“Polis, hırsızı olay yerinde tuttu.” cümlesinde “yakalamak”,
“Aklından bir sayı tut.” cümlesinde “tespit etmek, belirlemek”,
“Hakan Şükür’ün şutu kale direğini tuttu.” cümlesinde “çarptı”

anlamında kullanılmıştır. Açıklandığı gibi sözcüğün kazandığı bu farklı anlamlara çok anlamlılık denir.

Gerçek Anlam

Sözcükte anlam konusu ilk terimi olan gerçek anlam : Bir sözcüğü, cümle içerisinde değil tek başına söylediğimiz zaman sözcüğün bize düşündürdüğü anlama gerçek anlam denir. Buna temel anlam ya da konuluş anlamı denilmektedir. B

Bir sözcüğün kullanımında aklımıza birkaç anlam birden geliyorsa, bunlardan hangisinin diğerlerinden daha önce tanınmış ve adlandırılmış olabileceğini düşünmeliyiz. İnsan, öncelikle yakınındaki kavramları adlandırır. Bunun için de, adlandırma bütün dillerde merkezden (yakından) muhite (uzağa) doğru olur.

“Temiz” sözcüğü üzerinde düşünelim:

I. Ellerini temiz bir havluyla kuruladı.
II. Bundan sonra daha temiz mallar üreteceğiz, dedi.

“Temiz” sözcüğü birinci cümlede “mikropsuz, pis olmayan” anlamında kullanılmıştır. Bu anlam, sözcüğü tek başına söylediğimizde bize düşündürdüğü ilk yani gerçek anlamıdır. İkinci cümlede ise, buna benzeyen, ama aynı olmayan bir anlamda; “kaliteli” anlamında kullanılmıştır. Bu anlam sözcüğün sonradan kazandığı anlam olduğu için mecaz anlamıdır.

Aşağıdaki cümlelerdeki siyah punto ile yazılan sözcükler gerçek anlamlıdır.

Gerçek Anlam örnek cümleler

Biraz ilerledikten sonra toprak bir yola girdik.
Kanadı kırık kuş merhamet ister.
Soğuk su içtiği için boğazı şişmişti.
Babam her akşam erken yatar, sabah da erkenden kalkardı.
Sıcak çorba içmeden sofradan kalkmazdı.
Elini hırsla masaya vurarak oradan uzaklaştı.

Not: Gerçek anlamlı sözcükler genellikle somut anlamda kullanılır.

 

Yan Anlam

Sözcükte anlam konusu ikinci terimi olan Yan Anlam: Bir sözcüğün, gerçek (temel) anlamıyla kalmayıp zamanla başka anlamları da karşılar duruma gelmesine anlamı genişletme (anlam genişlemesi); sözcüğün, bu yolla kazandığı her bir anlama da yan anlam denir. Yan anlam nesne ya da kavram adı olduğu için gerçek anlam kapsamındadır.

Sözcüğün yan anlamları hem birbiriyle, hem de gerçek anlamıyla benzerlik veya yakınlık gösterir. Bunu bir sözcükle örnekleyelim:

Yan anlam örnek cümleler

Taban:

1. Ayağın alt yüzü (gerçek anlam)
2. Üstü kapalı bir yerin zemini (yan anlam)
3. Bir şeyin en alt bölümü (yan anlam)

Taban sözcüğünün beş tane yan anlamı daha vardır. Dikkat edilirse bu yan anlamlar, sözcüğe “benzerlik”ten hareket edilerek yüklenmiştir. Yani “bir şeyin en alt kısmı, yere temas eden kısmı”, “taban” sözcüğü ile adlandırılmıştır.

Gün:

1. Yirmi dört saatlik zaman dilimi (gerçek anlam)
2. Güneş ışığı (yan anlam)
3. Gündüz (yan anlam)
4. Güneş (yan anlam)

“Gün” sözcüğünün birçok daha yan anlamı vardır. Ama hepsi de “güneş” ile yakından ilgilidir. Şu halde ortaya çıkan (adlandırılması gereken) yeni bir kavramı, benzetme veya ilişki kurma yoluyla mevcut sözcüklerle karşılama yoluna gidilmektedir. Böylece bir sözcüğün gerçek anlamı çevresinde, ona benzeyen veya onunla yakından ilgili olan bir anlam ailesi oluşmaktadır.

 

Terim Anlam

Bilim, sanat, spor veya meslek dalında, bu alanlarla ilgili özel bir anlamı karşılayan sözcüklere “terim” denir.

Kök” sözcüğünün gerçek anlamı “bitkilerin toprak altında kalan kısmı” dır. Ama sözcük hem matematik hem de dilbilgisinde yalnızca bu alanlarla ilgili anlamları karşılayarak terimleşmiştir. Dalga (fizik), perde (tiyatro, müzik), vuruş (müzik, spor), durak (edebiyat, müzik) birer terim özelliği kazanmıştır.

Terimler, genellikle somut anlamıyla kullanılan sözlerdir.

Terim Anlam örnek cümleler

İstanbul Boğazını geçip, Eğe’ye ulaştık.(Coğrafya terimi)
Ağacın kökleri çok derinde olduğu için, ağaç bir türlü sökülemedi. .(Biyoloji terimi)
Üçgenin iç açıları toplamı 360 ’tır. .(Matematik terimi)
Hakem doksanıncı dakikada penaltı verdi. (Spor terimi)

Mecaz Anlam

Sözcüğün, gerçek anlamından sıyrılarak, başka bir kavram (sözcük) yerine kullanılmasıyla kazandığı anlamdır. Mecaz anlam kazanan sözcük genellikle soyut bir anlam taşır, sözcüğün kullanım içinde geçici kazandığı anlamdır.

“Cesaretimin kırılmasına sen sebep oldun.” “Kırılmak” sözcüğünün gerçek anlamı “bir veya birçok parçaya ayrılmak” tır. Oysa bu sözcük, cümlede “azalmak, yok olmak” anlamında kullanılmıştır. “Cesaret”in bir nesne (cam, kalem …)gibi “kırılma”sı söz konusu değildir. Sözcük, mecaz anlam kazanmıştır.

“Bize çok sıcak davrandılar.” cümlesindeki “sıcak” sözcüğü, gerçek anlamda kullanılmamıştır. Çünkü sözcük, bu cümlede “içtenlik, samimiyet” kavramları yerine kullanılmıştır ve bu anlam, sözcüğün mecaz anlamıdır.

Mecaz Anlam örnek cümleler

Aşağıdaki cümlelerdeki belirgin olarak yazılan sözcükler mecaz anlamlıdır.

Türkiye, Avrupa Birliği yolunda çok terleyecek.
Üzüntüm çoktur, hangi birine yanayım.
Boş gözlerle ödevini yapmadığını ifade ediyordu.
Bayılıyorum onun tatlı sözlerine.
Savaş patlarsa birçok insan ölür.
Basit insanlar, sıradan işlerle uğraşır her zaman.
Bu ince söz karşısında hiçbir şey yapamadı.

Mecaz anlamlar, benzetme ve ilgi yollarıyla yapılır. İstiare ve ad aktarmalarında mecaz anlam vardır.

Kurban olam beşikte yatan kuzuya. (açık istiare)
Tekerlekler yollara bir şeyler anlatıyor. (kapalı istiare)

sözcükte anlam konusu burada bitmiştir. Yorumlarını bekliyoruz.

Sosyal Medyada Paylaş Facebook Twitter Google+

Etiketler: , , , , , ,
Eklenme Tarihi: 25 Şubat 2019

Facebook Yorumları

Konu hakkında yorumunuzu yazın